Esendere Kültür ve Sanat Derneği

Selânikli Ahmed Efendi (1868-1927)

28.06.2017
4.427
Selânikli Ahmed Efendi (1868-1927)

Udi Selânikli Ahmed Efendi 1868 yılında Selânik’te dünyaya geldi. Çok yoksul bir ailenin çocuğu idi. Okumakla başı hoş olmadığından, bundan umudunu kesen ailesi onu dayısının berber dükkânına çırak olarak verdi. Bu sebeple okula gitmedi ve okuma-yazma öğrenmedi. Ahmed Efendi’nin bu işte de gözü yoktu. Küçük yaşında başlayan mûsiki öğrenme heves ve arzusu üstün geldi; her şeyi bir tarafa bırakarak ölünceye kadar bu güzel sanatın samimi bir hayranı ve hizmetkârı oldu. Daha berber çırağı olduğu yıllarda duyup öğrendiği şarkı ve gazelleri kendi kendine söyler, sesinin güzelliği çevresinin dikkatini çekerdi. Çalıştığı dükkânın müşterilerinden Refik Karasu, çocuktaki yeteneğin farkına vararak mûsiki dersleri vermeye başladı. Daha sonra matbaacı Ferif Efendi’den ud dersleri aldı. Halepli Şavul’dan nota öğrenmeye çalıştıysa da başaramadı.

Dükkânın devamlı müşterileri çocuğun kısa sürede ilerlediğini görünce aralarında para toplayarak ona bir ud aldılar. Bu derslere paralel olarak Selânik Mevlevihânesi’ne devam ediyor, şeyhin derslerinden yararlanmaya çalışıyordu. Burada hem fasıl geçiyor, hem de mûsikimizin pratik kurallarını öğrenmeye çalışıyordu. Çok güçlü bir hâfızası olduğundan her eseri kolayca öğrenir, öğrendiğini kolay kolay untumazdı. Mûsikide ve ud çalmada hayli ilerledikten sonra berberliği bırakarak bir saz takımı kurdu; serbest çalışmaya başladı. Bir ara İstanbul ve Edirne’ye giderek o dönemin tanınmış piyasa sanatkârları ile tanıştı. Ünü o civarda yaygınlaşmıştı; tanınmış ailelerin evine derslere gidiyordu. Bu durum sanatkâr arkadaşları arasında kıskançlığa sebep oldu. “31 Mart Vak’ası’nda bir elinde udu, bir elinde silahı, başında keçekülahı ile Hareket Ordusu’na katılarak” İstanbul’a geldi. Heyecanlı hareketleri ile arkadaşlarını coşturmuş, olay bittikten sonra geri Selânik’e dönmüştü.

I.Dünya Savaşı sonrasının “İşgal” yıllarında İzmir’e giderek burada on yıl kadar kaldı. Birinci Beyler sokağında küçük bir dâirede oturur, isteyenlere mûsiki dersleri verirdi. İzmir’in tanınmış mûsikişinaslarından Rakım Elkutlu, Bülbüli Salih Efendi, Kanuni Fethi ve Fuad Baba ile yakın arkadaşlık yaptı. Söylentiye göre Yahudi asıllı bir ses sanatkârı olan İzak Elgaazi’yi sever, neyzen ve Udi Cemal Efendi’yi sevmezmiş. İzmir’in bunaltıcı yaz günlerinde ders sırasında entari giyer, arasıra bir yolunu bulur evin alt katındaki taşlığa iner, bir teneke soğuk su dökündükten sonra yukarı çıkar derse devam ederdi. “… 1908 Meşrutiyet inkılâbını takip eden senelerde Beyoğlu’nun Vatan, Gülistan, Eftalipos, Kafkas gibi lokâllerine gidenlerimiz bu çalgıcılar ve okuyucular arasından kucağında udu, tıraşlı başı, beyaz ve sevimli yüzü, gözlüklerinin altında parlayan zeki gözleriyle pehlivan yapılı, pehlivan kıyafetli birini fasıllara udu ve sesi ile, eserleriyle istirak eden Selânikli Udi Ahmed’i pek güzel hatırlayacaklardır.”

Bu sözlerden de anlaşılacağı gibi udi, hanende ve bestekâr olan Ahmed Efendi, ud çalmada iddiası olmayan bir kimseydi. Cevdet Kozanoğlu’nun anılarına göre udu düz ve biteviye bir uslûbla çalardı. Sesinin tiz ve pest perdelere hakimiyeti, rahatlık ve tatlılığı zamanında çok takdir edilmişti. Bu sebeple geçimini sağlamak için bu iki özelliğinden yararlanarak udilik ve hanendelik yaptı.

Bir gün hastalanarak bacaklarına felç geldi; bir süre yatalak olarak yaşadı. Bir sabah fenalaştığını gören yakınlar telaşa kapılarak doktor getirmek istedilerse de kabul etmedi. Udunu isteyerek beste yapar gibi mırıldanmaya başladı. Krizin atlatıldığını zannederek dışarı çıktılar. Bir gürültü işitip içeri girdiklerinde udunun yere düştüğünü ve öldüğünü gördüler. 4 Aralık 1927 tarihinde ölen sanatkârın mezar Bülbülderesi Mezarlığı’ndadır.

Bestekârlık alanında önce birkaç deneme yaptı. Okuma-yazma bilmediğinden eline geçen güfteleri birine okutur, edebi değerini kendi ölçülerine vurur, uygun görürse bestelerdi. Beğenmediği şiirleri asla bestelemezdi. Eserleri gözden geçirilirse şiir seçmekteki titizliği kolayca anlaşılır. İlk ciddi eseri hüzzam makamından bestelediği “Görmedim uysun felek âmâlime” güfteli eseridir. Kısa sürede sevilen ve eserleri aranan bir sanatkâr olduğu için, Selânik’e gidip gelenlerin aracılığı ile şarkıları, daha kendisi İstanbul’a gelmeden, mûsiki piyasasında tanınmış ve yaygınlaşmıştı. “Bestekârlık bana dâd-ı Hak’tır” der, yolda giderken, kahve ve lokantada otururken beste yapardı. İzmir’de bulunduğu yıllarda bestelediği eserlerin çoğunu Kemeraltı’nda Ekmekçibaşı Kıraathânesi’nde nargile içerken, sohbet ederken bestelediği söylenir. Nota bilmediği için şarkılarının çoğunu Osman Kaylan ve Tahsin Baysal notaya almıştır.

Şakacı bir kimse olan Ahmed Efendi belirgin bir Selânik aksanı ile konuşur, ders sırasında nükteler yaparmış. Hicazkâr makamını sevmez “Sırf hicazkâr” dermiş. Onun bestekârlıktaki ustalığını, mûsikimizdeki yerini şu satırlardan okuyalım: “… Dış görünüşü bakımından kendine mahsus daha bir takım hususiyetler taşıya bu rind meşrepli, gönül ehli, hoşsohbet insan geniş feyizli bir ilham ve istidadın türlü renklerini, çoşkunluklarını taşıyan eserleriyle son devrin en velûd bestekârlarından biri, belki de birincisi olmuştur. Fakat, onun asıl kâbiliyeti ve istidadı bestekârlık sahasında tecelli etmiştir. Bir halk çocuğu olan, dâima halkla düşüp kalkan Selânikli Ahmed, bilhassa bestelediği şarkılarla her türlü tekellüf ve tasannudan kaçınan yeni bir uslûb, bir edâ yaratmış ve bu suretle halkın zevk ve duygusuna hitap etmenin sırrına ermiştir. İşte onun en popüler bir bestekâr oluşundaki kuvvetli âmil budur.”

“Udi Ahmed’in ilk beste denemeleri şarkı formundaki eserlerle başlar. Sonraları murabba beste, ağır ve yürük semâi gibi formlarda da eserler vücûde getirmiştir. Ancak onun asıl muvaffakiyet ve şöhretinin sırrı umumiyetle muhtelif makam, şekil ve ritimleriyle, biraz evvel de söylediğimiz gibi, büyük formlardaki eserlerine nazaran daha geniş ve cazip bir tenevvü gösteren şarkılarındandır. Onun en çok tutulan, sevilen şarkıları kürdilihicazkâr makamından olanlarıdır. Zaten arkadaşları, dostları ona (Baba) diye hitap ederlerken takdirkârları da (Kürdili Ahmed Efendi) diye anarlarmış. Hakikaten Hacı Ârif Bey’le en güzel, en parlak mahsullerini vermiş olan bu makam, (Kürdili Ahmed Efendi)nin kudretli tasarrufunda melodik seyir ve hareket bakımından daha şuh, biraz daha orijinal bir karakter kazanmıştır. Hattâ, Selânikli Ahmed Efendi’nin bu makamdan bestelemiş olduğu eserleri için (Bu kürdili hicazkâr değildir; muhayyer kürdi makamının başka bir perde üzerine nakledilmiş şeklidir) diyen mutaassıp besteciler bile zuhur etmişti. Onların bu telâkkilerinin haklı tarafı olmakla beraber nihayet umûmi zevk ister muhayyer kürdi, ister kürdili hicazkâr densin bu makamın ikinci karakterini daha çok sevmiş ve bestelemiştir.”

Bütün bestekârlık hayatında altı yüz’e yakın eser vermiştir. Kullandığı makamlarda birinci sırayı kürdilihicazkâr, hüzzam, karcığar, segâh makamları alır. Bu makamlardan fasıl şarkısı az olduğu ve ayrıca çok sevdiği için eser verdiği söylenir. Kıskanç olmamakla birlikte bestekârlığı ile gururlanarak “Ey melek” diye başlayan eseri için “Böyle bir beste yapanın alnını karışlarım” dermiş.

Dr.M.Nazmi Özalp-Türk Musikisi Tarihi kitabından alınmıştır.

Acemkurdi Sac Saclarini Aman Perisan

Huzzam Yasamam Sensiz Efendim Bulurum Dag Asarim

Hicaz Ya Resulallah Cemalin Gun Gibi Verdi Ziya

Huzzam Inan Inanki Ey Guzel Duyunca Hos Kelamini

Karcigar Dusmusuz Biz Dillere Bilmem Senin Ben Nenmisim

Mustear Alemde Sana Kim Aceba Olmaya Hayran

Nihavend Meyusi Askim Sensin Penahim

Ussak Gozum Daim Guzel Gozler

Evic Kan Aglayayim Hasre Kadar Hem Yanayim Ben

Dilkeshaveran Sohreti Askin Yayildi Namdar Oldun Gonul

Ussak Fikri Vaslin Ile Aglar Gece Gunduz Didelerim

Segah Diyemem Ben Elemi Dehrile Dilgir Olsun

Huzzam Rahm Edermi Sana Sandin A Gonul

Kurdilihicazkar Kalbi Sevda Zedeler Ah Ile Daim Inler

Karcigar Nazirin Yok Senin

Sultaniyegah Yaradan Oyle Yaratmiski Guzellikte Seni

Huzzam Istemem Alemde Sensiz Ruzigar

Huzzam Sinenin Asiki Suridedir Buselerim

Huzzam Gormedim Uysun Felek Amalime

Kurdilihicazkar Vadine Aldandi Gonul

Ussak Bakti Bir Goncaya Bir Hare Gonul

Kurdilihicazkar Diyelimki Sen Yokiken

Mustear Nev Nihali Husnu Ansin Her Goren Ozler Seni

Ferahfeza Mecnuna Misal Etti Beni Cesmi Siyahin

Mustear Saz Ile Ben Agliyorken Firkati Cananima

Huseynizemzeme Bir Gormek Ile Husnune Kildin Beni Seyda

Mustear Sevdaya Dusmus Kam Almak Ister Her Isvegerden

Sultaniyegah Mujgani Cesmin Canana Saki

Hicaz Mesrebi Avaremi Sanma Donek

Rast Bilmemki Nedendir Bana Sen Hor Bakiyorsun

Acemkurdi O Kadar Hirsla Bakma Yuzume Hirslanirim

Hicaz Sevgilim Olmakta Eskim Daima Gozden Revan

Acemasiran Halimi Mecnun Gorse Rahmider

Tahirbuselik Cezbeder Eyler Dili Ussaki Pur Fer Gozlerin

Kurdilihicazkar Acmada Kalbimde Her Dem Tiri Sevda Yareler

Muhayyer Ben Sana Takrire Imkan Bulmadim Ahvalimi

Acemkurdi Geceyi Gunduze Her Dem Katalim

Rast Yeter Artik Bu Kadar Rencu Elem

Suzinak Bir Gunah Ettimse Cana Suznak Oldum Yeter

Ussak Vucudun Mazhari Sirri Ezeldir Ya Resulallah

Acemkurdi Edeli Atf I Nazar Halime Cesmi Dilber

Nihavend Cesmi Mestin Arz Olunsa Haleti Mestanesi

Muhayyerkurdi Saz Semaisi

Suzinak Soldum Bu Kucuk Yasta Yazik Gul Gibi Soldum

Hicazkar Seni Gormek Seni Sevmek Emeliyle Yasarim

Tahirbuselik Husnu Reftara Bakin Sanli Civanim Geliyor

Ussak Nasil Ciksam Basa Zahmi Kederle

Hicaz Pek Caresizim Bahti Siyehkarın Elinden

Huzzam Baglandi Gonul Zulfune Bir Yosma Civanin

Mustear Suzuldu Didei Sevda Penahin

Acemkurdi Pur Hande Cicekler Dereler Sevk Ile Caglar

Ferahfeza Yanayim O Guzel Gozlerine Hayran Olayim

Tahirbuselik Hic Muhabbetmi Olur Yarim Fedakar Olmasa

Sedaraban Yayilmis Gulsitane Serteser Mehpareler Simdi

Karcigar Zahmi Hicranim Gibi Alemde Yare Varmidir

Acemkurdi Cekemez Oldu Gonul Bu Kadar Cevru Cefayi

Mustear Andelib Feryadinin Hengami Geldi Sevdigim

Sedaraban Vah Esiri Derdi Hicranim

Acemkurdi Gordum Yuzunu Gozlerimin Nuru Karardi

Karcigar Tiri Cesmaninla Saydettin Dili Avareyi

Acemkurdi Bir Taraftan Felegin Kahrina Ducar Oldum

Huzzam Yanayim Derdi Firakinla Perisan Olayim

Mahur Badeler Dondukce Artar Bezmi Iysin Nesesi

Sedaraban Mahzun Durur Her Kosesi

Karcigar Gorunce Ben Seni Ey Mah

Acemkurdi Gonca Gulsun Bulbul Asa Ozlerim

Sevkefza Derdimin Bir Fikrasin Acsam Sana Hicran Olur

Segah Mest Etmek Icin Ruhumu Ey Siri Mucessem

Acemkurdi Zulfunun Zincirine Bagli Dili Divaneyim

Kurdilihicazkar Zerrece Rahmetmedin Nale Vu Feryadima

Kurdilihicazkar Tiri Nigahin Acdi Cigergahima Yare

Saba Gulzari Harab Eyleme Muhrik Negaminda

Yegah Gozunun Safvetine Nuruna Meftun Oldum

Suzinak Gordugum Yerde Seni Buht Ile Ey Gonce Dehen

Nihavend Gonlumu Omrumu Ruhum Sana Vakfetmisken

Mustear Bir Taraftan Felegin Kahrina Ducar Oldum

Karcigar Sana Vardir Bir Sozum Melegim

Karcigar Gonul Beni Usandirdi Bana Agyari Andirdi

Hicaz Recayi Vasl Icin Ol Gulzare

Suzinak Takildi Kaldi Gonlum Zulfu Yare

Sedaraban Kanli Yas Doksem Demadem Dideden

Kurdilihicazkar Dilerse Sadigam Olsun Diler Gonlum Hazin

Tahirbuselik Derdu Gamdan Olmadim Azade Hic

Tahirbuselik Kim Derdiki Birgun Bana Canan Olacaksin

Muhayyerkurdi Pesrev

Sultaniyegah Bilmemki Tehammulmu Cogaldi Ne Bu Halim

Acemkurdi Bugun Vadinle Ruhum Pur Mesarim

Karcigar Hic Ilisme Mehcemalim Dizdei Sevdakese

Sedaraban Bulbul Ne Icin Dameni Yare El Uzattin

Huseyni Pek Cuda Dustum Gulumden

Dilkeshaveran Derdi Hicraninla Her An Aglarim

Suzinak Mehd Icinde Eski Mihnetle Acilmis Gozlerim

Acemkurdi Neden Eskufledir Tarfi Kulahin

Hicazkar Muzeyyen Gulsitandir Meh Cemalin

Mustear Layikmi Sana Ey Nuri Pakim

Muhayyersunbule Meyus Askim Sensin Pemahim

Muhayyer Ey Ruhi Revanim Ne Yaman Afeti Cansin

Evic Sen Ederken Bir Rakibi Kamran

Segah Zevk Olur Giryelerim Kalbi Safa Mestimize

Mustear O Guzel Husnunu Dunya Seviyor Cananim

Evic Bahar Erse Yine Seyri Gulistan Oldugun Gorsem

Kurdilihicazkar Mest Iken Agusa Gelmez Cirpinir Hiddet Eder

Mahur Gel Bir Daha Gul Ruyini Ac Handeni Goster

Mustear Sunma Mey Servihirama Ninla Da Serhoslanirim

Hicazkar Andelibi Bagi Zulfun

Tahirbuselik Heves Etti Gonul Asku Hevaya

Karcigar Caresiz Bir Derde Dustum Oldu Aklim Serseri

Hicaz Nuri Vechin Ihtisami Husnunun Buhranidir

Bayatiaraban Neden Kalbim Kirarsin Bi Vefasin

Mahur Gel Eglenelim Bu Seb Beraber

Acemkurdi Bir Vefasiz Yare Dustum Hic Beni Yad Etmiyor

Nihavend Sevdigim Lutfeyleyip Gelmezmisin Imdadima

Kurdilihicazkar Ey Nazli Melek Hak Seni Bir Tane Yaratmis

Evic Meyli Sevda Eylemezmi Ey Guzel Canin Senin

Muhayyerkurdi Figanu Naleden Bulbul Usanmaz

Acemkurdi Bezmi Vaslinda Civanim Bilesin Yok Kederim

Acemkurdi Tigi Gamzenden Gozum Kurtulmasin

Huzzam Bir Rivayet Varki Guya Ben Seni Aldatmisim

Kurdilihicazkar Gorunce Vechini Meftunun Oldum

Kurdilihicazkar Hasret Ile Ben Samu Seher Eylerim Efgan

Hicazkar Akibet Gitti Elimden Gonlumun Bir Tanesi

Suzinak Etmiyor Hic Merhamet Cana Benim Efganima

Dilkeshaveran Dusup Bin Turlu Ummidi Muhale

Ferahnak O Guzel Husnunu Dunya Seviyor Cananim

Mahur Bir Sararmis Saka Dondum Hep Gorenler Aglasin

Nihavend Artik Yetisir Ahu Figan Eyleme Bulbul

Karcigar Bagla Bu Gonul Yaresini Bitti Tuvanim

Hicazkar Vazgecdi Gonul Asku Muhabbet Emelinden

Ussak Varmidir Tetkike Hacet

Rast Meyli Sevda Eylemezmi Ey Guzel Canin Senin

Hicaz Su Koylunun Yosma Da Kizi Geliyor

Dilkeshaveran Gulseni Askin Hezari Durri Naz

Acemasiran El Aman Ey Suhi Asik Perverim

Hicazkar Dagi Hicrin Bin Elem Katti Benim Efganima

Sevkefza Beni Gurbetlere Atti Sebim

Karcigar Askin Beni Oldurdu Yine

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış.