Tanburi İzak Efendi (1745-1814)

Yahudi asıllı bir sanatkâr olan İzak’ın asıl adı İzak Fresko Romano’dur; 1745 yılında İstanbul’un Ortaköy semtinde doğdu “Mûsikimizde Zaharya’dan sonra yetişmiş en kudretli azınlık bestekârlarımızdan biridir. Mûsiki âlemimizde İzak veya Tanburi İzak adı ile bilinir. Son devre ait bazı nota mecmuâlarında onun eserlerinin baş tarafına geçirilmiş olan (baytar) sözü (paytan) kelimesinden bozmadır. Paytan, singoglarda hanendelik edenlere verilen addır. Esâsen İzak’da sinagoglarda hanendelik edermiş.” “İzak bir icrâcı olarak sinekemani ve tanburla meşgul olmuş;fakat o sıralarda Romanya’dan İstanbul’a gelen meşhur Kemâni Miron’u dinledikten sonra bir daha bu sazı eline almamış; yalnız tanburla uğraşmıştır. III.Selim zamanında saraya intisab eden İzak, uzun müddet padişahın tanbur hocalığını yapmış. Sarayda icra edilen küme fasıllarına tanburu ile katılmış ve Enderûn’da hocalık etmiştir. III.Selim, İzak’a fevkalâde saygı ve sevgi gösterir, huzûruna girdiği zaman ayağa kalkarmış. İzak, amcası gibi mûsikişinas olan II.Mahmud zamanında da yedi sekiz sene yaşadıktan sonra tahminen 1814’de (H. 1230’da)ölmüştür.”

Tanbur çalmasını kimlerden öğrendiğini bilmiyoruz. İleri sürülen tahminlere göre tanburi Anjel ve Musi’den ders almıştır. O zamanki sanat anlayışı çerçevesinde üstün bir icrâ tarzı elde ederek başarılı bir sanatkâr olduğu anlaşılıyor. “…İzak tanbur çalış tavrı, nağmeleri mümkün olduğu kadar az mızrap vuruşu ile icrâ etmek, yapısı derin ve geniş bir tekne ile uzun bir saptan ibaret olan bu sazın çelik ve pirinç tellerinden çıkan akis ve taninini mızrap vuruşları arasında kaybetmemek esasına dayanırmış.”

“Rivayete nazaran tanbur tavrını bu saza en yakışan bir tarzda tatbik eden İzak’dır. Bu rivayet pek doğru olmasa gerektir; çünkü; İzak’tan birçok seneler önce bu sazı çalmakta şöhret kazanmış çok tanburi yetişmiştir ki, onların bu sazdaki tavırlarının aynı esasa dayandığını bıraktıkları eserlerden az çok anlamaktayız.”

İzak hayatının en verimli yıllarını Sultan III.Selim saltanat döneminde yaşadı. Yukarıda da belirttiğimiz gibi himâye edildi ve her eseri için büyük ihsanlar aldı. Isfâhan makamındaki peşrevini padişaha sunuşunda ise bir tanbur teknesi dolusu altın ve gümüş para aldığı söylenir.

“O bir bestekâr olarak saz ve söz mûsikimize ait muhtelif makam, şekil ve usûllerde bir çok eser bestelemiştir. Peşrevlerinin çoğunu bir devri seksen sekiz vuruş olan darb-ı fetih usûlü ile bestelemiştir. Birbirine lüzumundan fazla uzun mükerrer melodik cümle ve devirlerle bağlanmış olan bu eserler çok külfetli ve tasannua boğulmuştur. Hâlbuki bu devirde ve daha sonraları külfetsiz, daha orijinal peşrevler bestelemiş olan bestekârlar yetişmiştir.”

“İzak’ın peşrevleri arasında en meşhur Isfahân, Gülizâr ve Beyâti peşrevleridir. Saz Semâileri daha güzel ve derli toplu eserlerdir. Onun bestekârlık kabiliyet ve kudreti daha ziyade sözlü eserlerinde görülür. Bilhassa samimi, külfetsiz bir melodi zenginliği ve kudretli bir ritm, ahenk ve zevki ile bestelemiş, olduğu bu eserler, klâsik mûsiki repertuvarımızda daima ebedi kalacaktır.”

Sözlü eserlerinin en ünlüleri gülizâr makamındaki iki beste, ağır ve yürük semâilerle şedd-i arabân makamındaki beste ve yürük semâi’dir. Şedd-i arabân takımını Sadullâh Ağa ile birlikte besteleyerek Sultan III.Selim’e sunmuştur. Sadullâh Ağa’nın bu makamdaki ağır hareketli bir ritimle bestelemiş olduğu I.beste ve ağır semâisine göre, İzak’ın II.beste ve yürük semâi’si daha hareketli bir ritimle bestelenmiştir. Uzun yıllar unutulan bu takım 1908’de İkinci Meşrutiyet’in ilânından sonra düzenlenen bir konser için ünlü hânende Karşıyarık Hüsameddin Bey tarafından ortaya çıkarılmış, Tanburi Cemil Bey ise peşrev ve saz semâisini bestelemiştir.

İzak tanburda Sultan III.Selim’den başka iki çırak daha yetiştirdi. Bunlardan biri Zeki Mehmet Ağa, diğeri ise Samatyalı Kuyumcu Oskiyan Efendi’dir. Zeki Mehmed Ağa tanbur öğretmekte ve öğrenci yetiştirmekte titiz ve isteksiz olduğundan, İzak tavrının Dr.Suphi Ezgi’ye kadar gelmesine Oskiyan Efendi sebep olmuştur. Kozyatağı Rifâi şeyhi Halim Efendi İzak’ın bu öğrencisinden eski tanbur icrasını öğrenerek Ezgi’ye aktarmıştır. Adı çok yaygınlaşmış bir öğrencisi de Tanburi Mehmed Ağa’dır.

Nota kullanılmadığı için çok eseri unutulmuştur. Günümüze otuz yedi peşrev, yirmi sekiz saz semâisi, beş beste, bir ağır semâi, üç yürük semâisi gelebilmiştir.

Dr.M.Nazmi Özalp-Türk Musikisi Tarihi kitabından alınmıştır.

Acemaşiran Peşrev

Acemaşiran Saz Semaisi

Bestehisar Peşrev

Bestehisar Saz Semaisi

Beyâti-Dilberâ sazın nevâsı

Beyâti-Meyl eyledi gönlüm sana

Beyâti Peşrev

Beyâti Saz Semaisi

Beyâtiaraban Peşrev

Beyâtiaraban Saz Semaisi

Bûselik-Dil sana şimdi bendedir

Bûselik-Gönül verme bi vefâya

Bûselik Peşrev

Bûselikaşiran Peşrev

Bûselikaşiran Saz Semaisi

Dilkeşhâveran-Nedir ol cümbüş-ü reftâr o nezâket o gülüş

Evç Peşrev

Evçbûselik Saz Semaisi

Gerdaniye Saz Semaisi

Gerdaniyebuselik Peşrev

Gerdaniyebûselik Saz Semaisi

Gülizâr-Beste-i zincir-i zülfündür gönül ey dilrübâ

Gülizâr-Bileydi derd-i derûnum o fitne-cû dilber

Gülizâr-Bir hoş hınam taze civan aldı gönlümüz

Gülizâr-Dağ-dârı tir-i gamzendir gönül ey meh-cebin

Gülizâr Peşrev

Gülizâr Saz Semaisi

Hicazhümâyûn Saz Semaisi

Huziuşşak Peşrev

Irak Peşrev

Irak Saz Semaisi

Isfahan-Bir bakışla ahû gözlüm gönlümü ettin şikâr

Isfahan-Ey nesim-i seheri canda yerin var senin

Isfahan-Gâh anub gamzen  senin feryâd ü efgân eylerim

Isfahan Peşrev

Mâyedügâh Peşrev

Mâyedügâh Saz Semaisi

Mâyesegâh Saz Semaisi

Muhayyerbûselik Peşrev

Muhayyerbûselik Saz Semaisi

Muhayyerzirgüle Peşrev

Muhayyerzirgüle Saz Semaisi

Nevâbûselik Saz Semaisi

Nikriz Peşrev

Nikriz Saz Semaisi

Rast Saz Semaisi

Rehavi Peşrev

Sabâbûselik Saz Semaisi

Sabazemzeme Peşrev

Sabâzemzeme Saz Semaisi

Şedaraban-Ey safâ-yı ârızından çeşme-i hurşid-i âb

Şedaraban-Pir olmada gerçi gönül ammâ civan ister

Şehnazbûselik Peşrev

Tahir Peşrev

Tahir Saz Semaisi

Tahirbûselik-Gül ruhun şevk ile çeşmim ol kadar zâr oldu ah

Vechiarazbar Peşrev

Vechiarazbar Sai Semaisi

 

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış.

Sayfa başına git